ABD ile Çin arasındaki teknoloji rekabetinde yeni bir cephe açıldı. Pekin yönetimi, stratejik teknolojilerin yalnız ürün, veri ve şirketler üzerinden değil, bu bilgiye sahip kişilerin hareketi üzerinden de korunmasını sağlayacak yeni kuralları yürürlüğe soktu.
15 Eylül itibarıyla uygulanan düzenleme, ihracat kontrolleri veya teknoloji ithalat ve ihracatı kurallarının ihlal edilmesi halinde ilgili kişinin Çin’den çıkışının engellenmesine imkan veriyor. Yetkinin kullanılabilmesi için söz konusu ihlalin ülkenin sanayi veya teknoloji güvenliği açısından risk oluşturması gerekiyor.
Yeni düzenlemenin en dikkat çekici maddesi, ticaret ve teknoloji kurallarındaki bazı ihlallerin doğrudan seyahat özgürlüğüyle ilişkilendirilmesi oldu.
Çin vatandaşlarının ihracat kontrolü veya teknoloji ithalat ve ihracatı düzenlemelerini ihlal ederek ülkenin sanayi ya da teknoloji güvenliğini tehlikeye atması halinde Ticaret Bakanlığı ve diğer yetkili kurumlar kişinin ülkeyi terk etmesini engelleyebilecek.
Böylece stratejik bilginin ülke dışına çıkmasına yönelik denetim yalnız şirketlerin yaptığı teknoloji transferleri, lisanslar veya veri akışlarıyla sınırlı kalmayacak. Kritik teknoloji alanlarında çalışan kişilerin hareketleri de devletin doğrudan müdahale edebileceği bir güvenlik başlığı haline geliyor.
Düzenleme, Çin’in son yıllarda çip tasarımları, yapay zekâ modelleri, kritik veriler ve ileri üretim teknolojilerini daha sıkı koruma altına alma politikasının yeni halkası olarak görülüyor.
Washington ile Pekin arasındaki teknoloji rekabeti bugüne kadar büyük ölçüde çip, yapay zekâ, veri merkezi ekipmanları ve ileri üretim teknolojileri üzerinden yürütülüyordu.
ABD, Çin’in gelişmiş yarı iletkenlere ve üretim ekipmanlarına erişimini sınırlarken Pekin de kritik mineraller, teknoloji transferleri ve yurtdışı yatırımlar üzerinde daha güçlü kontrol mekanizmaları kurmaya başladı.
Son aylarda Çin yönetimi, gelişmiş yapay zekâ modellerinin yurtdışından erişimine sınırlama getirilmesini tartışırken stratejik şirketlerin yabancı satın almalara konu olması ve kritik teknolojilerin ülke dışına taşınması konusunda da yeni kurallar devreye aldı.
Bugün yürürlüğe giren düzenlemeyle bu mücadeleye yeni bir boyut eklenmiş oldu. Teknolojik rekabet artık yalnız makinenin, yazılımın veya verinin hangi ülkeye gidebileceğiyle değil, o teknolojiye sahip uzmanların hareketiyle de doğrudan bağlantılı hale geliyor.
Yeni düzenleme Çin’den çıkışın engellenebileceği çeşitli durumları tek çerçevede topluyor ancak bütün yasaklar için aynı süreyi öngörmüyor.
Yurtdışında suç işleyerek Çin’in ulusal güvenliğini veya çıkarlarını tehlikeye atan vatandaşlar için de ülkeye dönüşten sonra 6 ay ile 3 yıl arasında çıkış yasağı getirilebilecek.
Buna karşılık ihracat kontrolü veya teknoloji transferi ihlalleri nedeniyle uygulanabilecek çıkış yasağı için düzenlemede aynı şekilde sabit bir süre belirtilmiyor. Karar ilgili bakanlıklar ve yetkili kurumlar tarafından teknoloji ve sanayi güvenliği riski değerlendirilerek alınabilecek.
Yabancıların Çin’e girişinde de kurallar sertleşiyor. Vize başvurusunda veya sınır girişinde sahte belge ya da yanlış bilgi veren yabancıların ülkeye girişinin 1 yıldan 5 yıla kadar engellenebilmesi mümkün olacak.
Yeni sistem, Çin’in teknoloji politikalarında son dönemde ortaya çıkan daha geniş bir değişime işaret ediyor. Pekin artık yalnız yabancı teknolojilere erişmeye çalışan bir ülke değil; kendi geliştirdiği teknolojilerin ve teknik bilginin ülke dışına çıkışını da giderek daha fazla kontrol ediyor.
Bu dönüşüm özellikle yapay zekâ, yarı iletkenler, gelişmiş üretim, veri güvenliği ve kritik altyapı gibi alanlarda belirginleşiyor.
Yeni çıkış düzenlemesi bu politikanın insan ayağını oluşturuyor. Kritik bilgiye sahip çalışanların veya teknoloji transferiyle bağlantılı kişilerin hareketlerinin sınırlandırılabilmesi, ABD-Çin teknoloji rekabetinde bilginin kendisinin stratejik bir varlık haline geldiğini gösteriyor.
Önümüzdeki dönemde uygulamanın hangi sektörlerde ve hangi tür ihlallerde kullanılacağı, Çin’de faaliyet gösteren çok uluslu şirketler ve yabancı yatırımcılar açısından yakından izlenecek başlıklardan biri olacak.